logo
  • Dịch văn học : một số vấn đề lý thuyết và các bài học kinh nghiệm

Dịch văn học : một số vấn đề lý thuyết và các bài học kinh nghiệm

Tác giả
Phạm Gia Lâm - Phạm Xuân Thạch - Nguyễn Thùy Linh - Lê Phương Duy - Bùi Anh Chưởng

Số lượt xem : 565

Số lượt download : 87

Ngày upload : 21/02/2024

Ngày cập nhật : 19/07/2024

Tags : Tham khảo Khoa học xã hội Văn học Nghiên cứu Khoa học

Kích thước : 153.60 MB

Số trang : 482

Quan sát sự phát triển của đời sống văn học ở Việt Nam đương đại, có thể thấy văn học dịch chiếm một tỉ trọng lớn, và giữ một vị trí rất quan trọng trong đời sống văn học. Văn học dịch là một thực thể hết sức phong phú về chủng loại, từ văn học đại chúng đến văn học tinh hoa, từ nhiều nguồn ngôn ngữ khác nhau. Nhờ sự nỗ lực lớn của các dịch giả và các nhà xuất bản, văn học Việt Nam đã phần nào bắt kịp với đời sống văn học thế giới từ những best-seller cho đến những tác phẩm được các giải thưởng văn học có uy tín như Nobel, Goncourt, Booker, Pulitzer. Song song với đó, còn có một nỗ lực không ngừng trong việc đưa những tác phẩm kinh điển của văn chương thế giới đến với công chúng Việt Nam, từ Nabokov cho đến Proust, từ Joyce cho đến Kafka. Đồng thời, những cuộc tranh luận về văn học dịch cũng thường chiếm "mặt tiền" của đời sống văn chương, thu hút được sự quan tâm của đông đảo công chúng văn chương và hiện diện trên nhiều diễn đàn lớn liên quan đến văn học.

Mặc dù có một sự phát triển rất mạnh mẽ như vậy nhưng dường như dịch thuật văn học ở Việt Nam đang tồn tại trong một giai đoạn tiến lý thuyết. Việc dẫn dắt các cuộc tranh luận được giao phó cho các nhà báo chuyên trang văn hoá/văn học, bị lôi kéo bởi kinh nghiệm cảm tính của độc giả với các tiêu chí mơ hồ về việc sáng rõ và phần lớn phụ thuộc vào kinh nghiệm văn học của họ mà thiếu vắng những tranh luận có tính học thuật với điểm tựa là các mô hình lý thuyết về dịch thuật và dịch văn học. Việc giảng dạy về dịch văn học chủ yếu được tiến hành trong các trường đại học chuyên ngành tiếng nước ngoài và được coi như một phần của thực hành ngoại ngữ. Tại các cơ sở nghiên cứu văn học, việc nghiên cứu dịch văn học mới chỉ được tiến hành những bước sơ khởi với một phòng nghiên cứu văn học so sánh duy nhất trên toàn quốc tại Viện Nghiên cứu Văn học.

Nhìn lại lịch sử Việt Nam từ thời Trung đại, có thể thấy chưa một giai đoạn nào ở Việt Nam có tình trạng đồng hoá về mặt ngôn ngữ mà thường xuyên tồn tại tình trạng đa ngôn ngữ (cả ngôn ngữ nói lẫn ngôn ngữ viết). Chính tình trạng đó dẫn đến việc dịch thuật là một bộ phận tồn tại một cách thưởng xuyên trong tiến trình lịch sử văn học bao gồm cả ba bộ phận dịch nội ngữ (intralingual translation), dịch liên ngữ (interlingual translation) và dịch liên kí hiệu (intersemiotic translation) theo khái niệm của R.Jakobson. Không thể phủ nhận, dịch thuật không chỉ là một trong những kênh giao tiếp văn hoá quan trọng của văn học Việt Nam từ giai đoạn Trung đại đến nay, mà còn là một trong những chỉ dấu cho thấy sự phát triển nội tại của văn học.

Chính sự thiếu tương thích giữa thực tiễn và lí thuyết ấy đã thôi thúc chúng tôi tổ chức hội thảo Dịch văn học – một số vấn đề lí thuyết và các bài học kinh nghiệm. Mục tiêu của Hội thảo là nối tiếp những thảo luận từng có về dịch thuật văn học ở Việt Nam trong thời gian gần đây nhưng có sự đi sâu vào các vấn đề lí thuyết và tổng kết lý thuyết để góp phần thúc đẩy sự phát triển của dịch văn học với tư cách một lĩnh vực nghiên cứu độc lập.

Hội thảo đã nhận được 45 báo cáo của một số chuyên gia có uy tín về dịch thuật văn học trong nước và quốc tế, và các nhà nghiên cứu đến từ nhiều cơ quan khác nhau: Trường Đại học Aix-Marseille (Cộng hòa Pháp), Trường Đại học Nhân dân (Trung Quốc), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Văn học, Trường Đại học Đà Nẵng, Học viện Chính trị Quốc gia, Hội Nhà văn...

Nội dung tham luận đã tập trung giải quyết ba vẫn để trọng tâm như sau:

- Bản chất của dịch thuật văn học; những quan niệm mới và xu hướng mới về dịch thuật văn chương trên thế giới; sự chi phối của những yếu tố khác biệt về thể loại, thời đại, bối cảnh văn hóa, người đọc tới hành động dịch văn học; những yêu cầu đặt ra khi tiếp nhận một văn bản dịch thuật.

- Một cái nhìn có tính hồi cố về dịch văn học; hoạt động dịch thuật và tác động của nó trong tiến trình văn học ở Việt Nam. Cái nhin mang tính hồi cố ở đây cần có sự phân biệt dựa trên hệ hình văn học với hai hệ hình chủ yếu tương ứng với hai hệ thống ngôn ngữ là ngôn ngữ Hán Nôm thời Trung đại và ngôn ngữ thuần Việt được phiên âm bằng tiếng La tinh thời Hiện đại (được hình dung là bắt đầu vào 1900 với tất cả các hiện tượng phức tạp như văn học ở các đô thị bị chiếm đóng từ 1945 đến 1954 và tại miền Nam từ 1954 đến 1975).

- Những kinh nghiệm dịch thuật trên thế giới từ việc dịch và giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài đến thực tế dịch thuật văn học tại các nền văn học khác Việt Nam.

Hướng đến những vấn đề mang tính lí thuyết dịch thuật, một số nhà nghiên cứu đã đề cập đến những vấn đề mang tính khái quát: "Dịch thuật trong xã hội tri thức” (Nguyễn Văn Dân), “Dịch thuật như là sự nản chí” (Lê Huy Bắc), “Dịch thuật từ góc nhìn văn hóa” (Trần Lê Bảo), “Dịch văn chương luôn là sự vi phạm" (Phùng Ngọc Kiên). Việc gắn lí thuyết dịch thuật với các nền văn học khác nhau đã được nhiều tham luận quan tâm, trong đó, điểm nhấn là bài viết của Giáo sư Noël Dutrait đến từ Trường Đại học Aix-Marseille (Cộng hòa Pháp) khi để cập đến vẫn để dịch văn học Trung Quốc đương đại. Bên cạnh đó, là các bài viết công phu về dịch văn học Nga và văn học Mĩ: “Dịch phẩm văn chương như một hiện tượng văn hóa tinh thần - Qua việc dịch văn học Nga ở Việt Nam” (Đào Tuấn Ảnh), "Giao tiếp liên văn hóa trong dịch văn học trường hợp dịch thơ E.Esenin ở Việt Nam" (Phạm Gia Lâm), "Dịch, chiến tranh và ký ức văn hoá: tiếp cận thể loại tự thuật về đời sống bị cầm tù trong văn học Mỹ từ cuối thế kỉ XVII đến đầu thế kỉ XVIII từ điểm nhìn dịch văn hoá" (Lê Nguyên Long). Một số bài viết để cập đến dịch thuật thể loại, trong đó có điện ảnh và kịch, như các bài viết: "Phiên dịch và cải biên từ chuyển hóa liên ký hiệu đến dịch văn hóa” (Hoàng Cẩm Giang), “Bản dịch kịch như một thể động trong đa hệ thống" (Nguyễn Thùy Linh).

Vấn đề kinh nghiệm dịch thuật và đời sống văn học, các bài viết đến từ Trung tâm Nghiên cứu Châu Á của Trường Đại học Aix- Marseille đã cung cấp cho người đọc những tri thức liên quan đến vấn để dịch thuật văn học châu Á tại Pháp: về tính hữu dụng của nguồn tư liệu ITLEO (Pierre Kaser), dịch văn học Hàn Quốc tại Pháp (Jean- Claude de Crescenzo), dịch văn học Thái tại Pháp (Louise Pichard- Bertaux), dịch văn học Việt Nam tại Pháp (Nguyễn Phương Ngọc). Việc dịch thuật tác giả tác phẩm nước ngoài tại Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của một số lượng không nhỏ các tham luận: “Dịch Camus tại Việt Nam” (Trần Hinh), "Văn học Pháp trên Tạp chí Nam Phong" (Đào Duy Hiệp), “Dịch thuật văn học Trung Quốc thế kỷ XX ở Việt Nam" (Nguyễn Thu Hiền), “Dịch thuật tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ mới tại Việt Nam” (Nguyễn Thị Diệu Linh). Ngay với bản thân nến văn học dân tộc, việc dịch ngôn ngữ dân tộc thiểu số ra tiếng Việt cũng là một vấn đề đáng quan tâm, đó cũng là nội dung bản báo cáo "Dịch văn học thiểu số ra tiếng Việt: lịch sử và hiện tại” (Lư Thị Thanh Lê).

Vấn đề kinh nghiệm dịch thuật đã được một số tác giả trình bày: về những khó khăn cũng như những kinh nghiệm trong dịch thuật văn học cổ Trung Quốc (Philippe Che), dịch văn học Hàn Quốc (Kim Hye-gyeong). Một số bài viết chuyên sâu liên quan đến lí thuyết và thể nghiệm dịch thuật giúp người đọc gợi mở vẫn để: “Từ Hóa thân đến Đi tìm thời gian đã mất: dễ và khó” (Đặng Thị Hạnh), “Dịch thơ Việt sang tiếng Pháp: lí luận và thể nghiệm" (Đặng Anh Đào), "Dịch Nôm kinh điển Nho gia tại Việt Nam: nhìn từ khía cạnh tư liệu, phiên dịch và thông diễn kinh điển" (Nguyễn Tuấn Cường), “Thi pháp dịch thuật tại Việt Nam - qua một số bản dịch thơ Pháp – Việt” (Nguyễn Duy Bình). Tập trung vào tác giả và tác phẩm cụ thể, một số bản tham luận đã mang đến những khảo sát kĩ lưỡng: “Vài suy nghĩ về dịch thơ qua tiếp cận một bài thơ dịch" (Nguyễn Thị Thu Thủy), “Nghệ nhân và Margarita của M.Bulgakov một cách dịch Kinh Thánh" (Nguyễn Thị Như Trang), “Một số vấn đề phiên dịch tác phẩm văn học Nhật Bản ở Việt Nam - trọng tâm là tiểu thuyết Kokoro (Nỗi lòng) của Natsume Soseki" (Nguyễn Thị Oanh), “Tình hình dịch thuật tiểu thuyết Mạc Ngôn ở Việt Nam" (Nguyễn Thị Minh Thương).

Từ các nhóm vẫn để nêu trên, Hội đồng thẩm định đã xét duyệt và lựa chọn một số bài viết để Ban biên tập tiến hành biên tập và xuất bản kỷ yếu. Xin trân trọng giới thiệu với quý độc giả!

BAN TỔ CHỨC HỘI THẢO

Gợi ý cho bạn

Các loại ớt cay nhất thế giới
01 Tháng 11

Các loại ớt cay nhất thế giới

Bạn có biết rằng ớt cay không chỉ là một gia vị phổ biến trong ẩm thực, mà còn là một nguồn cung cấp nhiều vitamin và khoáng chất có lợi cho sức khỏe? Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể ăn được ớt cay, đặc biệt là những loại ớt cay nhất thế giới. Bài viết này sẽ giới thiệu cho bạn một số loại ớt cay nhất thế giới, cùng với độ cay và những thông tin thú vị về chúng.

Công nghệ Blockchain hỗ trợ trao đổi năng lượng bền vững cho các xe điện (EVs)
03 Tháng 08

Công nghệ Blockchain hỗ trợ trao đổi năng lượng bền vững cho các xe điện (EVs)

Công nghệ Blockchain đang cách mạng hóa cách năng lượng được trao đổi và giao dịch giữa các xe điện (EVs), mở ra con đường cho một tương lai bền vững hơn. Công nghệ đổi mới này cung cấp cơ chế theo dõi và chịu trách nhiệm mạnh mẽ, góp phần quan trọng vào nỗ lực giảm lượng khí thải carbon toàn cầu.

Toàn tập về cách sử dụng ssh
30 Tháng 09

Toàn tập về cách sử dụng ssh

SSH là viết tắt của "Secure Shell," đây là một giao thức mạng được sử dụng để thiết lập kết nối bảo mật giữa hai máy tính và cho phép truy cập từ xa vào máy chủ hoặc thiết bị khác qua mạng

Những loại thực phẩm cần tránh khi mua
17 Tháng 04

Những loại thực phẩm cần tránh khi mua

Thực phẩm tươi luôn là lựa chọn hàng đầu của mọi người trong việc bảo vệ sức khỏe và đảm bảo chất lượng cuộc sống.

CEO thành công chia sẻ 10 cách Quản lý Thời gian hiệu quả giúp tạo cảm hứng cho các bạn trẻ
20 Tháng 07

CEO thành công chia sẻ 10 cách Quản lý Thời gian hiệu quả giúp tạo cảm hứng cho các bạn trẻ

Chào mừng bạn đến với blog của chúng tôi! Hôm nay, chúng tôi có cơ hội đặc biệt để nghe những lời khuyên quý báu từ một CEO thành công với kinh nghiệm dày dặn về quản lý thời gian và thành công trong sự nghiệp. Hãy cùng tôi trải nghiệm những cách hiệu quả giúp bạn trẻ tận dụng thời gian một cách thông minh và đạt được hiệu suất cao trong cuộc sống.

6 Nghề có thể bị thay thế bởi AI trong tương lai
23 Tháng 05

6 Nghề có thể bị thay thế bởi AI trong tương lai

Trong tương lai, có một số nghề có khả năng bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo (AI), sau đây chúng ta cùng phân tích nhé

Quy luật 37% là gì?
21 Tháng 04

Quy luật 37% là gì?

Thống kê học có nhiều quy luật và hằng số chẳng những rất thú vị mà còn gây ngạc nhiên. Chúng ta đã biết những trị số 0.05 để tuyên bố một khám phá, hay hằng số 1.96 của phân bố chuẩn có ảnh hưởng đến cuộc sống như thế nào. Nhưng có lẽ ít ai biết được quy luật 37%. Đây là một quy luật mới được tái khám phá, nhưng có nhiều ứng dụng trong y khoa, khoa học, tìm nhân viên, thậm chí... tình yêu.

Tại sao việc đọc sách có thể giúp bạn giảm stress và lo âu?
16 Tháng 04

Tại sao việc đọc sách có thể giúp bạn giảm stress và lo âu?

Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, căng thẳng và lo âu trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của chúng ta.